Video

Intervistoi: Erget Cenolli

27 Korrik 2008 - Aleko Ballauri u lind në qytetin e Korçës më 14 gusht 1943, në një familje me tradita kulturore. Më 1961 mbaroi gjimnazin në qytetin e lindjes, ndërsa në vitin 1965 mbaroi UT për fizikë dhe u emërua mësues në gjimnazin e qytetit të Gramshit.

Atje punoi për 8 vite. Më pas u transferua në rrethin e Korçës ku punoi për 30 vite në gjimnazet e Maliqit dhe Korçës. Që nga viti ’91 filloi të botojë në gazeta të ndryshme poezi të përkthyera. Në vitin 1999 botoi përmbledhjen e parë që ishin përkëthime të poetit rus Tjutçev.

Deri më sot ka botuar 25 libra me poezitë e tij dhe përkëthime nga poetë botërorë si E. A. Poe, Longfellou, Bodler, Tenisën dhe lirikët e mëdhenj rusë.

Pyetje: Profesor Leko, për shumë kohë në Korçë ju kanë njohur si mësues të fizikës dhe matematikës. Si ndodhi që pasioni për shkencat u ndërthur me pasionin për letrat?

Në vitin e parë të shkollës së mesme u bëra i ndërgjegjshëm se dëshira ime më e madhe në jetë do të ishte letërsia. Libri im më i dashur i asaj kohe ishte “Albumi” i Fan Nolit. Lexoja me ëndje edhe krijimet e klasikëve rusë, që në atë kohë botoheshin shumë. Shkruaja ndonjë vjershë apo tregim të shkurtër, por asnjëherë nuk i bëja të ditura. Më pengonte pozicioni që kishte familja ime në atë kohë, për një njeri që rridhte nga njëra prej familjeve më të mëdha tregëtare, marrja me letërsi mbarte shumë rreziqe. Meqënëse gjimnazin e mbarova me nota shumë të mira, më dhanë një bursë për në UT, dega fizikë, të cilën e mbarova më 1965 dhe u emërova mësues në shkollën e mesme të Gramshit. Krijimet e mia letrare nuk i kam shfaqur që në fillim, dikush më këshilloi që do të ishte më mirë që mos e shfaqja pasionin tim për letërsinë(shkaqet i përmenda më sipër), prandaj edhe si poet fillova të shfaqem pas vitit ’90.

Pyetje: Ka rreth 15 vite që ju po botoni shumë përkëthime nga autorë të njohur botërorë, a ka qënë edhe përkthimi një pasioni juaj i fshehur?

Pasioni për përkthimin më ka lindur në fillim të viteve ’70, kur më ra në dorë një libër me tregime të Hemingueit, në gjuhën angleze. I kam lexuar me dhjetëra herë ato tregime. Më 1978 i përkëtheva dhe u interesova për t’i botuar, por një miku im, që në atë kohë kishte një pozicion të rëndësishëm në fushën e letrave, më këshilloi: “Merru me matematikë, nuk ka çtë duhet letërsia !” Gjithsesi, munda të botoj dy tregime në revistat e kohës. Më 1989 u botua një libër me po ato tregime, përkëthyer nga dikush tjetër, ndaj dhe nuk u mora më me to. Pas viteve ’90 vendosa të merresha gjerësisht me përkëthimin. Autorët që do të përkëtheja nuk ishin të zakonshëm, por poetë që më kishin lënë mbresa të pashlyeshme në vite; E. A. Poe, Longfellou dhe lirikët rusë.

Pyetje: A ka qënë përkthimi i letërsisë një traditë familjare apo ju jeni një përjashtim?

Jo. Përkthimi në familjen time është një traditë e fuqishme familjare. Babai është marrë me përkëthime, të cilat mbetën vetëm dorëshkrime, ndërsa vëllai i mamasë sime, Stefan Rodi, është përkëthyes brilant i letërsisë franceze. Ai është përkëthyes i romanit të famshëm “Bija e mallkuar”, të cilin duke shpërfillur çdo të drejtë autri, botuesit në Shqipëri e kanë botuar me emrin e një përkëthyesi anonim. Përkundrazi, botuesit shqiptarë në Maqedoni kanë vënë emrin e përkthyesit të vërtetë, pra Stefan Rodi.

Pyetje: Përkthyesi ynë i madh, Vedat Kokona edhe ky i shkolluar në Korçë, thotë se për të në përkthim, proza ka më tepër vështirësi se poezia. Po për ju?

Unë kam përkëthyer edhe prozë edhe poezi dhe ky mundim më ka ndjekur që prej shumë vitesh. Mendoj që përkthimi i poezive botërore përballet me shumë më tepër vështirësi sesa proza. Poeti rus Zhukovski, një nga përkëthyesit më të mirë në rusisht të poezisë botërore thotë: “Përkëthyesi i prozës është skllav, përkëthyesi i poezisë është rival”.

Pyetje: Shkolla shqiptare e përkëthimit është e pasur në metoda. Ju jeni ndjekës i ndonjërës prej tyre apo kini metodën tuaj origjinale?

Në çdo rast unë mundohem të jap vlerën artistike të poezisë, pa cënuar mendimin e saj. Për mua dy përkëthyesit më gjenialë janë rusi Fjodor Tjutçev dhe Fan S. Noli. Përkëthimet e tyre janë rikrijime që s’i lenë gjë mangut origjinalit.

Pyetje: Me çkemi biseduar më parë ju vlerësoni si punët tuaja më të mira përkthimin e poezive të E. A. Poe dhe veçanërisht kryeveprën e tij “Korbi”. Kur i hytë përkthimit të “Korbi”- t a kishit parasysh përkthimin e Nolit?

Siç e thashë më lart, që në rininë time të hershme libri im më i dashur ka qënë “Albumi” i Nolit. Më pëlqenin jo vetëm poezitë origjinale, por edhe shqipërimet, veçanërisht “Korbi” dhe “Anabel Li” nga Edgar Allan Poe. Kërkoja vazhdimisht literaturë nga Poe. Ishte fat i madh që një mik i vjetër i familjes sonë më dhuroi një libër me poezi të Poe-s në anglisht. Atë libër edhe sot e ruaj si kujtim të shtrenjtë. E lexoja vazhdimisht dhe poezitë e tij më dukeshin gjëja më e bukur që ka krijuar njeriu. I dija përmendësh dhe vetvetiu më vinin në mendje vargjet e tyre të shqipëruara. Në maj të vitit 1991 vendosa t’i përkëthej. Përkëtheja pa qënë i sigurt nëse do t’i botoja apo jo. Botimi i tyre pa “Korbin” do të ishte i kotë. Përkëthimi që i kishte bërë Noli kësaj poeme magjepsësë, më ndalonte të mendoja se ndonjëherë do të mund t’i botoja poemat e Poe-s.
Gjithsesi përkëthimi vazhdonte . Fillova të ndjek përkëthimet e Poe-s në disa gjuhë, veçmas në rusisht dhe u habita kur mësova se në këtë gjuhë ka 23 variante të përkëthimit të “Korbit”. Atëhere vendosa të merrem edhe me përkëthimin e tij, por që të ishte i ndryshëm nga ai i Nolit.

Pytje: “Korbi”-n ju e keni përkëthyer në pesë variante, pse?

Problemi qëndronte tek refreni, i cili më i goditur se “Kurrë më”, që ka dhënë Noli, nuk mund të bëhej. Vendosa ta le ashtu, po kjo nuk më kënaqte meqë dukej si imitim i rëndomtë i shqipërimit të Nolit. Duke ndjekur përkëthimet në disa gjuhë pashë që kishte disa forma të vargëzimit dhe unë, duke dashur të sjell diçka të re, e përkëtheva në 4 forma të ndryshme, por përsëri mbeta i pakënaqur, për shkak të refrenit. Duke u njohur me përkëthimet e “Korbit” në rusisht vëreva jo pa habi, se poeti Mihail Zenkeviç e kishte lënë refrenin si në origjinal: “Nevermore “ ; ky është varjanti që kritika dhe lexuesi rus e vlerëson më tepër. Përkëthimi i “Korbit” në rusisht nga Zenkeviç, për mua, është përkëthimi më i bukur që kam lexuar. Vendosa të bëj dhe unë një përkëthim të tillë. Ishte një punë shumë e vështirë, vetëm pas disa vitesh u binda që përkëthimi
mund të vlerësohej. Kështu dalëngadalë u bënë 5 variante përkëthimi. Me përkëthimin e “Korbit” jam marrë 15 vite dhe mendoj se mund të bëj një farë vlerësimi për këtë përkëthim. Më i arrirë them se është varianti ku refreni ruhet si në origjinal: “Nevermore”. Në të vërtetë vetë Poe, pohonte se pa përsëritjen e rrokjes “or” kjo poemë nuk do të kishte kuptim. Kjo fjalë tashmë është bërë universale dhe lejon të ruhet muzikaliteti i dhënë në origjinal. Shembuj të tillë ka disa në letërsinë tonë, le të kujtojmë romanin “Hasta la vista” të Petro Markos apo “Bel Ami” të Mopasanit, përkëthyer nga Misto Treska. Nga anketat e bëra me lexues, poetë dhe studiues rezulton se “Korbi” është poema më famshme e krejt letërsisë botërore. Është përkëthyer në gati të gjitha gjuhët. Në shumë raste është bërë nga potë të mëdhenj; Bodler, Malarme, Valeri, Fernando
Pesoa, Odiseas Elitis, Umberto Eko, Valeri Brjusov apo i famshmi Kostandin Balmont. Jo vetëm kaq, por edhe mënyra e përkëthimit është analizuar shumë për shkak të muzikalitetit magjepsës që ka kjo poemë. Studiuesi gjerman Hans Fon Shleger thotë: “Nëse kjo poemë recitohet nga një aktor i mirë dhe në origjinal, do të vërejmë se muzikaliteti i saj qëndron më lart se i simfonive klasike”. Përveç kësaj, përkëthimi i “Korbi”-t është test i rëndësishëm për çdo gjuhë. Mendoj se gjuha shqipe në këtë drejtim, qëndron përkrah gjuhëve më të mëdha të botës.

Pyetje: Edhe poezia ruse është një prej të “dashurave” të tua. Çfarë ju tërheq tek kjo poezi ?

Edhe me poetët e mëdhenj rusë jam njohur që në vitet e para të shkollës së mesme dhe që atëhere me ta mbeta i dashuruar për gjithë jetën. Kjo poezi është nga më të spikaturat në letërsinë e përbotëshme. Ajo përshkohet nga një lirizëm i thellë, art shumë i lartë dhe është në gjendje të verë në lëvizje ndjenjat më të holla tek lexuesi. Vazhdimisht kam përkëthyer poezi ruse dhe pas viteve ’90- et, fillova t’i botoj, në fillim nëpër gazeta e më pas në libra të veçantë. Më vonë vendosa të hartoja një antologji me poetë rusë. Për një kohë të gjatë kam hezituar sepse një e tillë ishte përgatitur nga përkëthyesit më të njohur shqiptarë. Pas shumë konsultimeve vendosa të botoj antologjinë, të cilën më vonë, të përmirësuar, e botoi Shtëpia Botuese “Uegen”. Shumë njohës të letërsisë ruse e kanë vlerësuar këtë libër.

Pyetje: Çfarë planesh kini për të ardhmen?

Kam përgatitur një përmbledhje të gjerë me tregime ruse, kam përfunduar një roman të njohur të letërsisë amerikane nga shkrimtari gjenial Henri Xhejms “Zonja dë Move” , pak i njohur tek ne. Nga ëndrat e mia më të mëdha është një botim luksoz i poezive të Edgar Allan Poe. Për të gjitha këto, pengesa kryesore mbetet mungesa e një Shtëpie Botuese në Korçë , ku unë do të dëshiroja t’i botoja.

Hermesnews©AllRightsReserved
Çdo riprodhim i paautorizuar ndëshkohet sipas ligjeve në fuqi.

Dërgo me email |

Stampo artikullin |

Artikulli është lexuar 67 here